Putnici iz Srbije i drugih zemalja koje nisu članice Evropske unije sve češće se zatiču u istoj situaciji: fotografisanje, uzimanje otisaka prstiju i ponovna registracija pri svakom prelasku granice, iako su uvjereni da su taj postupak već obavili ranije.
Upravo to je izazvalo negodovanje jednog čitaoca, koji je za manje od 24 sata bio evidentiran četiri puta na različitim prelazima, a objašnjenje koje je dobio pokazuje da nije riječ o grešci, nego o novom načinu kontrole ulaska i izlaska iz EU.
Takav ritam provjere mnogima djeluje naporno i nelogično, posebno kada se prelazi više granica u kratkom periodu. Ipak, prema objašnjenju koje je dao Aleksandar Seničić, direktor Jute, sistem nije zamišljen tako da se jednom zauvijek upišu podaci o putniku, nego da se svaki ulazak i izlazak precizno zabilježi, zajedno s datumom i vremenom boravka.
U praksi to znači da se biometrijski podaci ne traže samo pri prvom susretu s granicom, nego svaki put kada putnik iz treće zemlje ulazi u prostor Evropske unije ili ga napušta. Za mnoge je to novo iskustvo, jer su godinama navikli na pečat u pasošu kao jedini trag prelaska, dok sada digitalni sistem preuzima tu ulogu i preciznije bilježi kretanje.
Upravo zato se stari osjećaj “obavljenog posla” na granici sada sudara s procedurom koja traži ponavljanje, bez obzira na to koliko je interval između prelazaka kratak.
Kako funkcioniše novi režim na granici
Riječ je o Entry/Exit Systemu, odnosno EES-u, mehanizmu koji zamjenjuje staru praksu ručnog pečatiranja pasoša. Prema navodima iz izvora, cilj nije samo administrativna urednost, već i praćenje koliko je dana neki putnik proveo u EU tokom perioda od šest mjeseci.
Time se kontroliše pravilo prema kojem državljani trećih zemalja, među kojima su i građani Srbije koji ne trebaju vizu za kratkoročni boravak, ne smiju ostati duže od 90 dana u okviru šest mjeseci.
Seničić je objasnio da se podaci moraju unositi pri svakom prelasku, jer sistem mora tačno zabilježiti kada je putnik ušao, a kada izašao iz EU. Zbog toga je moguće da ista osoba bude ponovo fotografisana ili da ponovo daje otiske prstiju, iako je već ranije registrovana. Upravo ta ponovljena procedura stvara utisak da nešto nije u redu, iako je, prema informacijama iz izvora, riječ o standardnom dijelu novog nadzora.
U konkretnom primjeru koji je izazvao pažnju javnosti, putnik je sa koleginicom u manje od jednog dana bio registrovan četiri puta: pri ulasku u Hrvatsku, pri izlasku u Bosnu i Hercegovinu, zatim ponovo pri ulasku u Hrvatsku i na kraju pri povratku u Srbiju.
Taj niz postupaka za njega je bio zbunjujući, posebno zato što je očekivao da će jednom obavljena kontrola važiti i za naredne prelaze u tako kratkom vremenu. Međutim, novi sistem upravo insistira na toj ponovljenoj evidenciji, jer svaka granica i svaki smjer kretanja nose novu administrativnu tačku u evidenciji.
Prema dostupnim objašnjenjima, biometrijski podaci koji se uzimaju na granici obuhvataju četiri otiska prstiju i fotografiju, a čuvaju se u bazi tri godine. To ne znači da se putnik tek tada prvi put pojavljuje u sistemu, nego da se svaki naredni prolazak dopunjuje i provjerava kako bi elektronska evidencija ostala ažurna.
Takvo tehničko rješenje trebalo bi da olakša identifikaciju i ubrza proces u teoriji, iako u stvarnosti putnici ponekad imaju sasvim drugačiji utisak, naročito kada se stvore kolone ili kada se prelazi više graničnih linija u istom danu.
Zašto se utisak kod putnika brzo pretvara u nezadovoljstvo
Najveći izvor frustracije nije samo činjenica da se postupak ponavlja, nego i osjećaj da je putnik već obavio sve što je bilo potrebno, pa opet mora stati pred kameru i skener. To posebno pogađa one koji često putuju poslovno, porodično ili tokom ljetnje sezone, kada su granični prelazi već opterećeni.
U takvim okolnostima i nekoliko dodatnih minuta može izgledati kao ozbiljno usporavanje čitavog puta, naročito ako se registracija mora ponavljati pri svakom ulasku i izlasku iz EU.
Iz perspektive putnika, sistem djeluje kao da traži isto više puta, iako je njegova logika drugačija. Za nadležne institucije to je način da se uspostavi preciznija evidencija, dok za onoga ko stoji u koloni to izgleda kao dodatni korak koji nije lako objasniti na licu mjesta.
U tom raskoraku između administrativne potrebe i ličnog iskustva nastaje većina pritužbi, posebno kada se prelazi u kratkom vremenskom razmaku i kada putnik očekuje jednostavniji prolaz.
Iako Evropska komisija predviđa da sistem funkcioniše bez prekida, izvor navodi da postoji mogućnost privremene obustave u situacijama kada se formiraju duge kolone. Seničić je rekao da, ako gužva potraje više od dva ili tri sata, nadležni na granici mogu odlučiti da na neko vrijeme suspenduju proceduru registracije kako bi ubrzali kretanje.
To je, međutim, samo privremena mjera, a ne odustajanje od sistema, pa putnici ne treba da računaju da će se od nove evidencije odustati kada se pojavi veća gužva.
U tome se krije i razlog zbog kojeg se EES predstavlja kao važan alat za sigurnost i kontrolu, ali istovremeno i kao izvor mogućih zastoja. Države članice žele precizniji nadzor nad boravkom stranaca, dok putnici žele brži prolazak i manje administracije. Ta dva interesa se sada susreću na samoj granici, gdje digitalna evidencija zamjenjuje staru rutinu, ali ne i nervozu koja prati čekanje.
Novi sistem tako mijenja tehnički dio prelaska, ali ne uklanja sve praktične probleme koji ga prate.
Brojke koje određuju koliko dugo neko može ostati u EU
Pored same procedure, važan je i dio koji se odnosi na trajanje boravka. EES služi da se precizno prati koliko je dana putnik proveo u Evropskoj uniji tokom šest mjeseci, jer pravilo za državljane trećih zemalja predviđa najviše 90 dana boravka u tom periodu. Upravo zato sistem nije samo tehničko sredstvo za identifikaciju, već i alat kojim se provjerava da li je neko ostao duže nego što mu je dozvoljeno.
Za putnike koji povremeno prelaze granicu ova promjena možda neće biti dramatična, osim ako se zateknu u većem prometu ili ako u kratkom periodu više puta ulaze i izlaze iz EU. Za one koji to rade često, nova pravila znače da moraju računati na to da će se njihovi podaci ponovo prikupljati i ažurirati pri svakom prolasku.
Zato je, prema savjetu iz izvora, važno da se prije puta raspitaju kod granične policije ili prate zvanična saopštenja institucija kako bi znali šta ih očekuje na prelazu.
Uvođenje EES-a mijenja navike koje su godinama djelovale kao nešto sasvim uobičajeno, ali i pokazuje koliko su granice u Evropi sve više digitalizovane i strože evidentirane. Za putnike to znači manje oslanjanja na staru praksu i više strpljenja prema novoj proceduri, čak i onda kada izgleda kao da se isti koraci ponavljaju bez potrebe.
U stvarnosti, upravo ti ponovljeni koraci čine osnovu sistema koji treba da zna gdje je svako bio i koliko dugo je ostao.
Za one koji su navikli da granicu prelaze brzo i bez zadržavanja, novi režim će tražiti prilagođavanje. Za one koji putuju češće, posebno u više navrata tokom kratkog perioda, ostaje potreba da računaju na dodatnu provjeru i moguće čekanje.
I dok sistem na papiru treba da bude uredniji i precizniji od starog pečata u pasošu, prvi utisak mnogih putnika i dalje ostaje isti: granica je danas samo manje vidljiva, ali nipošto manje zahtjevna.
